"महाराणी जिंद कौर: शीख साम्राज्याच्या शौर्याची प्रेरणा, नाशिक येथील स्मारकातून इतिहासाला उजाळा"

पंजाबच्या शेवटच्या महाराणी जिंद कौर यांच्या स्मरणार्थ नाशिकच्या गोदावरी काठावर स्मारक उभारले; 14 वर्षांच्या प्रयत्नांनी साकारलेली ऐतिहासिक श्रद्धांजली.

नाशिक, 9 ऑगस्ट 2025: पंजाबच्या शीख साम्राज्याच्या शेवटच्या महाराणी जिंद कौर यांच्या शौर्य आणि त्यागाच्या स्मरणार्थ नाशिक येथील गोदावरी नदीच्या काठावर भव्य स्मारक उभारण्यात आले आहे. 1864 च्या वसंत ऋतूत याच ठिकाणी महाराणी जिंद कौर यांचा अंत्यसंस्कार झाला होता. 14 वर्षांच्या अथक प्रयत्नांनंतर, नाशिक जिल्हा युनायटेड गुरुद्वारा कमिटी आणि जत्थेदार बाबा रणजित सिंह जी, गुरुद्वारा श्री गुप्तसर साहिब, मनमाड यांच्या संयुक्त प्रयत्नांतून हे स्मारक साकार झाले आहे. हे स्मारक केवळ महाराणींच्या स्मृतींना उजाळा देणारे ठिकाण नसून, शीख इतिहासातील एका तेजस्वी अध्यायाची साक्ष आहे.

महाराणी जिंद कौर, ज्यांना ‘शेर-ए-पंजाब’ महाराज रणजित सिंह यांनी ‘महाराणी’ हा किताब बहाल केला, त्यांनी इंग्रज सत्तेच्या विरोधात अतुलनीय धैर्य दाखवले. 1817 मध्ये सियालकोट जिल्ह्यातील चिचरवाली गावात जन्मलेल्या जिंद कौर यांचा विवाह 1835 मध्ये महाराज रणजित सिंह यांच्याशी झाला. 1838 मध्ये त्यांच्या पुत्र दिलीप सिंह यांचा जन्म झाला आणि 1839 मध्ये महाराज रणजित सिंह यांच्या निधनानंतर निर्माण झालेल्या अस्थिर परिस्थितीत महाराणींनी पंजाबच्या राज्यकारभाराची धुरा सांभाळली.

महाराज रणजित सिंह यांच्या निधनानंतर खड्क सिंग, नौनीहाल सिंग आणि शेर सिंग यांच्या मृत्यूमुळे पंजाबमध्ये अराजकता निर्माण झाली. अखेर, 1843 मध्ये वयाच्या अवघ्या पाचव्या वर्षी दिलीप सिंह यांना गादीवर बसवण्यात आले आणि महाराणी जिंद कौर यांना त्यांच्या संरक्षकाची जबाबदारी देण्यात आली. या काळात त्यांना अंतर्गत आणि बाह्य विरोधांचा सामना करावा लागला. तरीही, त्यांनी इंग्रज सैन्याला लाहोरात तैनात करण्यास नकार दिला आणि इंग्रजांविरुद्ध दोन शीख युद्धे लढली.

इंग्रजांना महाराणींचे नेतृत्व आणि कणखरपणा अडथळा ठरू लागला. त्यामुळे त्यांना त्यांचा पुत्र दिलीप सिंह यांच्यापासून वेगळे करून शेखूपुरे किल्ल्यात कैद करण्यात आले. अनेक तुरुंगांमधील छळ आणि कठीण परिस्थिती सहन करूनही त्यांनी हार मानली नाही. 1849 मध्ये त्या चुनार तुरुंगातून पळून नेपाळात दाखल झाल्या आणि तिथूनही त्यांनी इंग्रजांविरुद्ध लढा सुरू ठेवला.

12 वर्षे नेपाळात वास्तव्यानंतर, 1861 मध्ये आपल्या पुत्राला भेटण्यासाठी त्या कलकत्त्यात आल्या. यावेळी त्यांनी दिलीप सिंह यांना शीख धर्माचे पालन करून ‘सिंह’ बनण्याचा आणि इंग्रजांनी फसवणुकीने हिरावलेले राज्य परत मिळवण्याचा सल्ला दिला. या प्रेरणेनेच दिलीप सिंह यांनी पुन्हा आपल्या धर्माचा स्वीकार केला. नंतर ते त्यांना इंग्लंडला घेऊन गेले, परंतु तिथेही महाराणींची तब्येत खालावत गेली. 1863 मध्ये त्यांचे इंग्लंडमध्ये निधन झाले. त्यांच्या अंतिम इच्छेनुसार, त्यांचा अंत्यसंस्कार इंग्रजांच्या भूमीवर न करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. त्यामुळे दिलीप सिंह यांनी त्यांचे पार्थिव भारतात आणले आणि 1864 मध्ये नाशिक येथे गोदावरी नदीकाठी त्यांचा अंत्यसंस्कार करण्यात आला. गोदावरी नदी शीखांच्या पाच तख्तांपैकी एक असलेल्या तख्त सचखंड श्री हजूर साहिबजवळून वाहते, हा देखील या ठिकाणाच्या निवडीमागील एक महत्त्वाचा पैलू होता.

महाराणी जिंद कौर यांच्या स्मरणार्थ उभारलेले हे स्मारक नाशिकच्या गोदावरी काठावर इतिहास आणि संस्कृतीचे प्रतीक बनले आहे. येथील समाधी आणि स्मारक शीख समाजासह सर्व भारतीयांसाठी प्रेरणादायी ठिकाण आहे, जे एका धाडसी स्त्रीच्या शौर्याची आणि स्वातंत्र्यासाठीच्या लढ्याची आठवण करून देते. नाशिक जिल्हा युनायटेड गुरुद्वारा कमिटीने या स्मारकाच्या निर्मितीतून महाराणी जिंद कौर यांच्या स्मृतींना अजरामर केले आहे.

हे स्मारक शीख इतिहास आणि महाराणी जिंद कौर यांच्या अतुलनीय योगदानाची जपणूक करणारे ठिकाण आहे. समाजाने या स्मारकाला भेट देऊन इतिहासाच्या या स्वर्णिम पानांना उजाळा द्यावा, अशी अपेक्षा आहे.नाशिक जिल्हा युनायटेड गुरुद्वारा कमिटी  गुरुद्वारा श्री गुप्तसर साहिब, मनमाड